ادیان در خدمت انسان

علامه سيد محمد علی حسینی

ادیان الهی در ماهیت خود نه پروژه‌ای برای انزوا و تقابل، بلکه رسالتی الهی برای آبادانی زمین، تعالی انسان و استقرار منظومه‌ای از ارزش‌ها هستند که کرامت انسانی را پاس می‌دارند و از حقوق بنیادین او صیانت می‌کنند. در طول تاریخ، رسالت‌های آسمانی هرگز برای ایجاد تفرقه میان انسان‌ها یا دامن زدن به نزاع‌ها نازل نشدند، بلکه هدف آن‌ها هدایت بشر به سوی خیر، برپایی عدالت، گسترش رحمت و تقویت مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی بوده است؛ امری که امنیت، ثبات و شکوفایی جوامع انسانی را تضمین می‌کند.

پژوهش‌های تاریخی و جامعه‌شناختی نیز نشان می‌دهد که دین همواره یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری تمدن‌ها و بنیان‌گذاری نظام‌های اخلاقی و حقوقی جوامع بوده است. همه پیام‌های الهی، انسان را محور تکلیف و جانشینی خداوند در زمین دانسته و حفظ کرامت او را از اساسی‌ترین اهداف خود قرار داده‌اند. قرآن کریم این حقیقت را چنین بیان می‌کند: ﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾ (اسراء: ۷۰)؛ «و همانا فرزندان آدم را گرامی داشتیم.» همچنین، حفظ جان انسان را از بزرگ‌ترین ارزش‌ها دانسته و می‌فرماید: ﴿مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا﴾ (مائده: ۳۲). همچنین اصل عدالت را چنین بنیاد می‌نهد: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ﴾ (نحل: ۹۰).

در سنت نبوی نیز این اهداف والا به روشن‌ترین شکل تجلی یافته است. پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمٰنُ، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ»؛ «مهربانان، مورد رحمت خداوند رحمان قرار می‌گیرند؛ به اهل زمین رحم کنید تا آن که در آسمان است بر شما رحم کند.» بدین ترتیب، رحمت و خدمت به انسان به معیار عملی سنجش رفتار انسانی تبدیل می‌شود، نه صرفاً شعاری نظری یا آیینی جدا از واقعیت زندگی.

این ارزش‌ها به دین خاصی اختصاص ندارند، بلکه وجه مشترک همه ادیان الهی به شمار می‌روند. در تورات آمده است: «همسایه خود را مانند خویشتن محبت نما» (لاویان ۱۹:۱۸)؛ اصلی اخلاقی که بر احترام به انسان و پاسداری از حقوق او تأکید دارد. همچنین در انجیل، حضرت عیسی مسیح علیه‌السلام می‌فرماید: «پس هر آنچه می‌خواهید مردم برای شما انجام دهند، شما نیز همان را برای آنان انجام دهید.» (انجیل متی ۷:۱۲). این اصل اخلاقی جهانی بر عدالت، نیکوکاری و رفتار متقابل نیکو استوار است و وحدت هدف اخلاقی همه رسالت‌های الهی را آشکار می‌سازد.

ازاین‌رو، نقش ادیان تنها به حوزه معنویت محدود نبوده، بلکه در ساخت تمدن انسانی نیز نقشی بنیادین ایفا کرده‌اند. ادیان در طول قرون با تأسیس مدارس، دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها و مراکز خدمات اجتماعی، در گسترش آموزش، حمایت از نیازمندان و یتیمان، یاری آسیب‌دیدگان، اصلاح روابط اجتماعی و تقویت فرهنگ همبستگی و فعالیت‌های داوطلبانه سهمی بزرگ داشته‌اند. از این رو، دین همواره یکی از ارکان توسعه انسانی و از مهم‌ترین عوامل تقویت سرمایه اخلاقی و انسجام اجتماعی بوده است.

در جهان امروز که با گسترش درگیری‌ها، فقر، افراط‌گرایی و گفتمان‌های نفرت‌پراکن روبه‌رو است، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی اهداف والای ادیان و احیای رسالت تمدنی آن‌ها هستیم؛ رسالتی که دین را عامل وحدت می‌داند، نه ابزار تفرقه. گفت‌وگوی پیروان ادیان، احترام متقابل و همکاری برای مقابله با چالش‌های مشترک انسانی، دیگر صرفاً گزینه‌هایی فرهنگی نیستند، بلکه ضرورتی راهبردی برای تحکیم صلح، امنیت اجتماعی، همزیستی مسالمت‌آمیز و مصون‌سازی نسل‌های آینده از افراط‌گرایی و تعصب به شمار می‌روند.

در نهایت، خدمت به انسان همان معیار مشترکی است که همه رسالت‌های الهی در آن به یکدیگر می‌رسند. این اصل، مشروعیت اخلاقی و نقش تمدنی دین را معنا می‌بخشد. هرچه جوامع به ارزش‌هایی چون عدالت، رحمت، صداقت، امانت‌داری، مدارا و همکاری نزدیک‌تر شوند، به اهداف حقیقی ادیان نیز نزدیک‌تر خواهند شد و از ثبات، پیشرفت و شکوفایی بیشتری برخوردار می‌شوند. از این رو، ارزش‌های مشترک اسلام، مسیحیت و یهودیت، بنیانی استوار برای همکاری میان انسان‌ها و پایه‌ای محکم برای ساخت جهانی عادلانه‌تر، صلح‌آمیزتر و انسانی‌تر فراهم می‌آورد؛ جهانی که در آن، انسان ـ فارغ از دین، نژاد یا قومیت ـ محور توجه، غایت توسعه و برخوردار از کرامتی باشد که همه رسالت‌های الهی بر آن تأکید کرده‌اند.

علامه سيد محمد علی حسینی

دبیرکل شورای اسلامی عربی